Παρασκευή, 22 Ιουνίου 2018

Παραδοσιακά Μονοπάτια [#80]

Ο Κλήδονας αποτελεί λαϊκό έθιμο με πανάρχαιες ρίζες και τηρείται κάθε έτος στις 23 ή 24 Ιουνίου. Θεωρείται πως τη συγκεκριμένη νύχτα αποκαλύπτεται στις νέες κοπέλες η ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου. Η Ορθοδοξία καθιέρωσε τη γιορτή του Ιωάννη του Προδρόμου την 24η Ιουνίου, επόμενη του παραδοσιακού Κλήδονα. Ο Κλήδονας θεωρείται από τους λαογράφους μία από τις πιο τελετουργικές εορτές της ελληνικής παράδοσης.

Το έθιμο σχετίζεται έμμεσα με τη Μαντεία και ο όρος της ονομασίας του εξηγείται ως μαντική φράση, φωνή με μήνυμα, μαντικός λόγος και μαντικός ψίθυρος. Ως όρος συναντάται στον Ηρόδοτο, τον Αισχύλο και τον Παυσανία, καθώς και στα έπη Οδύσσεια και Ιλιάδα και στη Θεογονία. Τέλος, η παράγωγη λέξη «κληδόνιος» εντοπίζεται και ως επίκληση των Δία και Ερμή, καθώς εκείνοι έδιναν τις «κληδόνες», δηλαδή τους οιωνούς στους ανθρώπους. Κατά τα βυζαντινά χρόνια, επιλέχθηκε ο - συγγενής του Χριστού - Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος για να συνδεθεί το έθιμο, καθώς η Ορθοδοξία τον θεωρεί προφήτη με το χάρισμα να τον συνδέει με τον Χριστό. Το έθιμο καταδικάστηκε από την ηγεσία του κλήρου για κάποια περίοδο, αλλά επιβίωσε στο πέρασμα των αιώνων, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά την εθνική και πολιτισμική συνέχεια του Ελληνισμού.

Η προετοιμασία του Κλήδονα ξεκινά τρεις ημέρες νωρίτερα, με την επιλογή του σπιτιού από τα κορίτσια. Στις 23 Ιουνίου ένα μικρό αγόρι ή κορίτσι, του οποίου οι γονείς ζουν, πηγαίνει σε πηγή ή πηγάδι ή σε τρεις διαφορετικές βρύσες και λαμβάνει νερό με το δοχείο του Κλήδονα. Τότε το μεταφέρει με προσοχή και χωρίς να μιλήσει καθόλου, στο επιλεγμένο σπίτι - και οφείλει να μην μιλήσει όσα πειράγματα ή ελευθεροστομίες κι αν δεχθεί. Από αυτό το τελετουργικό πηγάζει η ονομασία του νερού, το «αμίλητο νερό», αλλιώς «βουβό», «αρπαχτικό» ή «νερόν άκριτον», αναλόγως την περιοχή. Όταν το «αμίλητο νερό» φτάσει στον προορισμό του, χύνεται σε νέο δοχείο με στενό στόμιο και συχνά αμεταχείριστο. Στη συνέχεια, οι νέοι που συμμετέχουν στον Κλήδονα φέρνουν προσωπικά αντικείμενά τους, μικροκοσμήματα, δαχτυλήθρες, καρφίτσες, κουμπιά ή και φρούτα, τα ονομαζόμενα και ριζικάρια ή σημάδια ή κληδονικά. Τα ρίχνουν μέσα στο δοχείο με το αμίλητο νερό, αφού αφιερωθούν νοερά σε κάποιο πρόσωπο. Ακολουθεί το «κλείδωμα», δηλαδή η ασφάλιση του δοχείου, ενώ μια γυναίκα, η «ριζικάρισσα» απαγγέλει:

"Κλειδόνουμε τον κλήδονα/ με τ΄Αϊ-Γιαννιού τη χάρη/ κι όποια 'χει καλοριζικό/να δώσει να το πάρει.»

Τέλος, ο Κλήδονας σκεπάζεται με κόκκινο μαντήλι ή πανί και στεφανώνεται με φύλλα δάφνης, μυρτιάς και λυγαριάς, κομμένα από παρθένα κοπέλα της οποίας οι γονείς βρίσκονται εν ζωή. Μετά τη δύση του ηλίου οι κοπέλες βγάζουν το στεφανωμένο αγγείο στην ύπαιθρο για να  «αστρονομιστεί» ή να «αστριστεί». Τα αστέρια θεωρείται πως επιδρούν πάνω στο αγγείο, ώστε ο Κλήδονας να λάβει μαντική και τελεστική δύναμη. Προτού χαράξει η αυγή και καταστραφεί το «μαγικό πλέγμα» της νύχτας, το αγγείο μεταφέρεται σε σπίτι για να ανοιχτεί. Ο Κλήδονας ανοίγει από αυτόν ή αυτήν που τον κλείδωσε και η ριζικάρισσα δίνει το κόκκινο κομμάτι ύφασμα σε ένα παιδί, που με τη σειρά του το τοποθετεί στο κεφάλι ή τον λαιμό του. Σε κάποιες περιοχές της πατρίδας μας το άνοιγμα του Κλήδονα γίνεται από «κόρη πρωτογονάτη», δηλαδή πρωτότοκη κόρη με τους δύο γονείς της εν ζωή. Ακολούθως τραγουδιέται το εξής:

«Της πρώτης της καλότυχης/καλά θα πάνε ούλα/ γαμπρός πάει γυρεύοντας,/λεβέντης με σακούλα.»

Καθώς και άλλα δίστιχα, προφητικά, ερωτικά, αλλά και σκωπτικά ή σατιρικά. Ακολουθεί κέρασμα και παραδοσιακοί χοροί, ενώ οι κοπέλες προσέχουν ποιο όνομα θα ακούσουν πρώτο στον δρόμο, ώστε να συσχετίσουν με αυτή τη λέξη την «ανοικτή τύχη» τους εκείνη τη βραδιά.

Το έθιμο διακρίνεται για τον μυστηριακό του χαρακτήρα και την ιερότητά του, καθώς τηρείται με απόλυτα τελετουργικό χαρακτήρα. Η ερμηνεία του ότι βρίσκονται εν ζωή οι γονείς των νέων που συμμετέχουν παραπέμπει στον «αμφιθαλή παίδα» του αρχαίου κόσμου, ο οποίος έκοβε τα κλαδιά που στεφάνωναν τους Ολυμπιονίκες. Το κόκκινο χρώμα του μαντηλιού ταυτίζεται με την ταχύτητα η οποία θα βοηθήσει να φτάσει η ευνοϊκή τύχη σε όσους την προσδοκούν.

Στην Κύπρο ο Κλήδονας τηρείται την 1η Μαΐου, συνοδευόμενος από τον στίχο:

«σαι μπαιν' ο Μας τσαι βγαιν ο Μας/τσαι μπαιν ο Πρωτογιούνης»

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας στις 23 Ιουνίου τηρείται και το έθιμο με το «πήδημα της φωτιάς»: Ντόπιοι ανάβουν μεγάλες εστίες φωτιάς και ρίχνουν σε αυτήν – τελετουργικά – παλιά εργαλεία της αγροτικής τους εργασίας και Μαγιάτικα άνθινα στεφάνια και στη συνέχεια πηδάνε μέσα από τη φωτιά τρεις φορές. Στη φωτιά αυτή καίγεται συχνά ρίγανη, μια συνήθεια που όντας λαϊκά καταγεγραμμένη έδωσε στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο το προσωνύμιο του «Ριγανά». Την επόμενη ημέρα, βέβαια, τηρείται και σε αυτές τις περιοχές το παραπάνω έθιμο του «αμίλητου νερού».

Είναι αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι ελληνικά έθιμα όπως αυτά έχουν επιβιώσει από τα τόσα δεινά του Ελληνισμού και δια μέσου χιλιετιών, ακόμη και σε περιόδους που είχαν μερικώς ή ολοκληρωτικώς απαγορευτεί. Ακόμη, έθιμα όπως τα ανωτέρω, που συνδέουν τη φωτιά με εξαγνιστικές και αναγεννησιακές ιδιότητες ή το «άστρισμα» του Κλήδονα, δηλαδή ευλαβικές διεργασίες με μυστηριακό τελετουργικό και άμεση ενσωμάτωση της Φύσης, έχουν βαθιές αρχαίες ρίζες στα λατρευτικά έθιμα των προγόνων μας. Τέλος, η ημερομηνία στην οποία τελούνται παραπέμπει άμεσα στο θερινό ηλιοστάσιο στις 21 Ιουνίου, ημέρα που σηματοδοτεί τον αέναο κύκλο της ζωής.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Θερινό Ηλιοστάσιο Παραδοσιακά Μονοπάτια [#81] »

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 78 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.