Παρασκευή, 05 Ιανουαρίου 2018

Παραδοσιακά Μονοπάτια [#56]

Το Δωδεκαήμερο, κατά την ελληνική παράδοση, αντιστοιχεί στο χρονικό διάστημα ανάμεσα στα Χριστούγεννα και τα Φώτα (Θεοφάνεια). Οι Έλληνες χρησιμοποιούν αυτόν τον όρο από τη βυζαντινή εποχή και οι υπόλοιποι λαοί της Ευρώπης περίπου από τον Μεσαίωνα. Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες, κατά το Δωδεκαήμερο κυκλοφορούν πάνω στη γη οι Καλικάντζαροι, χθόνια δαιμονικά πνεύματα, που άφησαν τα έγκατα και εκμεταλλεύονται τις μεγάλες νύχτες του Δωδεκαημέρου για να πειράξουν τους ανθρώπους.

Κατά την παράδοση και κατά τόπους πιστεύεται ότι οι Καλικάντζαροι έχουν σχεδόν ανθρώπινη φιγούρα, αλλά είναι μαυριδεροί, πολύ ψηλοί, άσχημοι και ρακένδυτοι. Κατά άλλους είναι κατσικοπόδαροι ή ονοπόδαροι με δόντια πιθήκου και τριχωτό κορμί. Κατά άλλους είναι μονόφθαλμοι, μονοπόδαροι, στραβοπόδαροι, στραβόστομοι και κουτοί. Άλλες ονομασίες τους είναι: «Καλικαντζαραίοι», «Καρκάτζια», «Καλκατζόνια» ή «Καλκατζάνια», «Καλκάνια», «Καλιτσάντεροι», «Καρκάντζαροι», «Καρκαντζέλια», «Σκαλικαντζέρια», «Σκαντζάρια», «Σκαλαπούνταροι», «Τζόγιες», «Λυκοκάντζαροι» και «Κωλοβελόνηδες», καθώς και τα θηλυκού γένους: «Καλικαντζαρού», «Καλικαντζαρίνες», «Καλοκυράδες», «Βερβελούδες» κ.ά..

Σε προηγούμενο άρθρο της στήλης έχουμε αναφερθεί στις ελληνικές παραδόσεις που συνδέονται με την προστασία της οικιακής εστίας από τα άτακτα αυτά πνεύματα, όπως τα ακανθώδη ξύλα που καίνε σταυρωτά στη φωτιά στο τζάκι κατά το Δωδεκαήμερο, οι Δωδεκαμερίτες ή Χριστόξυλα ή Σκαρκάντζαλοι. Το έθιμο αυτό αναφέρεται επίσης ως «πάντρεμα της φωτιάς» λόγω της χρήσης ενός αρσενικού δένδρου (π.χ. κέδρος) και ενός θηλυκού (π.χ. αγριοκερασιά). Οι κρότοι της φωτιάς αυτής θεωρείται πως τρομάζουν τους Καλικάντζαρους και το όλο τελετουργικό πιστεύεται πως τους κρατάει μακριά από την ιερή εστία. Τα ξύλα που απομένουν από αυτή τη φωτιά, κατά τις 6 Ιανουαρίου περίπου, οι αγρότες τα μπήγουν στα χωράφια τους, για καλή καρποφορία. Επίσης, ο Αγιασμός υδάτων και οικιών θεωρείται κατά τον λαό πως ξορκίζει τα χθόνια πνεύματα.

Οι παλιές νοικοκυρές στις Κυκλάδες και αλλού, τοποθετούσαν στο άνοιγμα της καμινάδας της οικίας τους ένα κόσκινο, επειδή θεωρείτο πως οι Καλικάντζαροι μετρώντας τις οπές του θα μπερδευτούν, θα καθυστερήσουν κι έτσι θα λαλήσει ο πετεινός της αυγής. Στην Κίμωλο το κόσκινο αυτό λέγεται «αλάργο». Στην Αγχίαλο οι νοικοκυρές καλόπιαναν τους Καλικάντζαρους πετώντας τρεις κουταλιές από τα παραδοσιακά τους γλυκίσματα στην καμινάδα. Στην Κύπρο τηρείται το αντίστοιχο έθιμο με ξεροτήγανα, τα οποία ρίχνονται πάνω στις στέγες των σπιτιών στις αρχές Ιανουαρίου.

Η προέλευση της δοξασίας των Καλικάντζαρων υπόκειται σε διάφορες εκδοχές. Υπάρχουν διάφορες ονομασίες στα μέρη της Ελλάδας και η ελληνική λαογραφία συνδέει τα πνεύματα αυτά με διάφορους θρύλους κατά τόπους. Στα νησιά του Ιονίου και σε άλλες περιοχές τα δαιμονικά αυτά όντα ονομάζονται Παγανά και θεωρείται πως όλο το χρόνο ροκανίζουν το γιγάντιο δένδρο που στηρίζει τη γη, ενώ στην έναρξη του Δωδεκαημέρου ανεβαίνουν στην επιφάνεια της. Τότε το δένδρο αναγεννάται από την αρχή, με αποκορύφωμα την τελική υποχώρηση του σκότους, κατά τα λεγόμενα Φώτα. Ο Χριστιανισμός συνέδεσε τις ημέρες των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων και τα λατρευτικά τους έθιμα με την περίοδο αυτή που ξεκινάει με το Χειμερινό Ηλιοστάσιο (Δωδεκαήμερο), συνεπώς για όλα τα σχετικά έθιμα υπάρχει άμεση συνέχεια και αλληλουχία από τον αρχαίο κόσμο, και όχι μόνο στην ελληνική παράδοση, αλλά και στην ευρωπαϊκή.

Από λαογραφική άποψη έχει διατυπωθεί η θεωρία από τον Ν.Γ. Πολίτη, ότι οι Καλικάντζαροι παρέμειναν στη λαϊκή φαντασία από τους μεταμφιεσμένους των βυζαντινών ετών κατά την εορταστική αυτή περίοδο. Ακόμη υπάρχει και η άποψη του Κ. Ρωμαίου, κατά την οποία οι Καλικάντζαροι είναι οι νεκυδαίμονες, δηλαδή νεκρικοί δαίμονες που κατά τη χειμερινή περίοδο ανέβαιναν από τον Άδη πάνω στη γη. Μάλιστα, οι Φαρασιώτες της Καππαδοκίας πίστευαν ότι οι κατά το Δωδεκαήμερο οι νεκροί ανέβαιναν από τις ανοιχτές πύλες στη γη, εισέβαλαν από τις καμινάδες στις οικίες και ενοχλούσαν τους ανθρώπους, δοξασία που ενισχύει την παραπάνω θεωρία. Οι Φαρασιώτες για προστασία έκαιγαν λιβάνι στην οικιακή εστία.

 

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 56 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.