Πέμπτη, 30 Νοεμβρίου 2017

Τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι [#50]

Α’ Μέρος

Η ψυχολογία του Σπαρτιάτη πολεμιστή.

 

Δεδομένου του ήθους και του αξιακού συστήματος με τα οποία είχε γαλουχήσει η σπαρτιατική κοινωνία τους πολίτες της, αλίμονο σε όποιον Σπαρτιάτη έδινε στους συμπολίτες του έστω και την υποψία δειλίας. Η αντιμετώπιση που θα είχε θα ήταν εξαιρετικά σκληρή.

Πολύ σκληρότερη, όμως, θα ήταν η μεταχείριση που θα είχε εκείνος ο οποίος θα υποχωρούσε κατά την διάρκεια της μάχης, με τον ισχυρισμό ότι ήθελε να αποφύγει έναν «αδικαιολόγητο» θάνατο, που δεν θα είχε κάποιο ουσιαστικό όφελος για την πόλη.

Η υπόλοιπη ζωή του θα ήταν γεμάτη από κάθε είδους μειώσεις, τόσο προσωπικές, όσο και πολιτικοκοινωνικές, οι οποίες έφταναν ή ξεπερνούσαν ακόμη και τα όρια του εξευτελισμού. Επρόκειτο για την κατεξοχήν έκφραση της σκληρότητας της σπαρτιατικής κοινωνίας, η οποία δεν συγχωρούσε το παράπτωμα της υστέρησης έναντι του βασικού κανόνα της πόλης.

Ο «τρέσας», δηλαδή αυτός που τρέμει από φόβο, όπως χαρακτήριζαν σκωπτικά όσους έδειχναν αυτή την υστέρηση, γνώριζε την γενική περιφρόνηση, καθώς τα φαρμακερά και προσβλητικά πειράγματα, μαζί με την κοινωνική απομόνωση, τον συνόδευαν παντού. Η σπαρτιατική «ποινή» για τέτοιες περιπτώσεις ισοδυναμούσε με ανοιχτό συμβόλαιο εξευτελισμού. Μια τιμωρία πολύ χειρότερη ακόμη και από την εξορία.

Όπως μας πληροφορεί η ιστορική παράδοση, ο χαρακτηρισμένος ως «τρέσας» ήταν υποχρεωμένος από τον νόμο να φοράει ρούχα από χρωματιστά κομμάτια υφάσματος και να έχει ξυρισμένα τα μισά του γένια. Ακόμη, κάθε πολίτης είχε το δικαίωμα να τον χτυπήσει ατιμώρητα. Κανένας δεν του έδινε την κόρη του για σύζυγο, ενώ αυτή η κατάσταση αγαμίας επέφερε και πρόστιμο από την σπαρτιατική πολιτεία, επειδή την στερούσε από νέους πολεμιστές. Όταν, δε, συναντούσε στον δρόμο τους συμπολίτες του, ακόμα και τους νεότερους ηλικιακά, ήταν υποχρεωμένος να παραμερίζει μπροστά τους.

Επιπλέον, έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα, με ότι άλλο αυτό συνεπαγόταν σχετικά με την επιβίωση του. Ακόμα, όμως, και στην περίπτωση που ο «τρέσας» δεν αποκλειόταν από το πολιτικό σώμα, οι προσβολές και η συνεχόμενη ταπείνωση του δεν σταματούσαν. Οι συμπολεμιστές του θεωρούσαν μεγάλη ντροπή να τον έχουν σύσκηνο τους ή να γυμνάζονται παλεύοντας μαζί του, ενώ στον πυρρίχιο, που ήταν πολεμικός χορός, τον έστελναν στις χειρότερες θέσεις.

Το φάσμα μιας τέτοιας ζωής εξηγεί, εν μέρει, το απίστευτο και αξιοθαύμαστο κουράγιο του Σπαρτιάτη πολεμιστή, ακόμα και όταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσει τα ανθρώπινα κύματα των εκατοντάδων χιλιάδων ασιατών στο στενό των Θερμοπυλών, ακόμη και όταν γνώριζε ότι ο θάνατος ήταν αναπόφευκτος. Πάνω από όλα, όμως, αυτό που ερμηνεύει στην ουσία της μια τέτοια αξιοθαύμαστη και σεβαστή στάση ήταν ο Κώδικας Τιμής και η Πίστη σε μια Ανώτερη Ιδέα, σε έναν Ιερό Σκοπό.

Όσοι, λοιπόν, υστερούσαν, υποβιβάζονταν στην τάξη των υπομειόνων. Έχαναν τα πολιτικά τους δικαιώματα, τον κλήρο τους, έπαυαν να είναι «Όμοιοι» και στο εξής αποτελούσαν ελεύθερους Λακεδαιμονίους, που δεν ανήκαν πλέον στην κυβερνώσα τάξη. Βρίσκονταν πιο χαμηλά στην εκτίμηση των συμπολιτών τους από τους περίοικους, και συχνά και από τους είλωτες.

Στο σημείο αυτό, ωστόσο, αξίζει να αναφερθεί ότι ο «τρέσας» είχε την ευκαιρία να επανορθώσει και να ανακτήσει τα δικαιώματα του, σε ιδιαίτερα κρίσιμες στιγμές για την πόλη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ευκαιρία που δόθηκε στους επιζώντες από την σπαρτιατική συμφορά στο νησί της Σφακτηρίας, κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι επιζώντες αντιμετωπίστηκαν από τους συμπολίτες τους ως δειλοί, παρότι ο θάνατος τους θα ήταν πλέον «ανούσιος». Εντούτοις, δεν έχασαν τελείως την θέση τους ως Σπαρτιάτες και αργότερα τους επετράπη να επανορθώσουν. Έτσι, έπειτα από πράξεις γενναιότητας, ανδραγαθίας και αυταπάρνησης, οι οπλίτες της Σφακτηρίας κατάφεραν να αποκαταστήσουν τα δικαιώματα τους.

Αυτή η αμείλικτη στάση και ο στιγματισμός όποιου έδειχνε δειλία κατά την διάρκεια της μάχης, δείχνοντας φόβο απέναντι στον θάνατο, είχε βέβαια και έναν ακόμη πολύ σοβαρό λόγο να υφίσταται, ο οποίος αφορούσε το σύστημα μάχης της οπλιτικής φάλαγγας. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η οπλιτική ασπίδα του σπαρτιατικού στρατεύματος, παρά την ισχύ της, άφηνε ακάλυπτο το δεξιό πλευρό του οπλίτη, το οποίο λόγω της πυκνής παράταξης καλυπτόταν ουσιαστικά από την ασπίδα του συμπολεμιστή του, που βρισκόταν δεξιά του. Το κράνος, ο θώρακας και οι περικνημίδες χρησιμοποιούνταν για την ατομική προστασία του πολεμιστή, η ασπίδα όμως αποτελούσε το σημαντικότερο αμυντικό του όπλο, καθώς ήταν απαραίτητη για την προστασία ολόκληρης της φάλαγγας.

Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος οπλίτης εγκατέλειπε την παράταξη, ρίχνοντας την ασπίδα του, θα άφηνε εκτεθειμένο το δεξιό πλευρό του συμπολεμιστή του από την αριστερή του πλευρά, ο οποίος εν συνεχεία θα αναγκαζόταν να μετακινήσει την δική του ασπίδα για να προστατεύσει ολόκληρη την επιφάνεια του στήθους του, αφήνοντας εκτεθειμένο τον επόμενο οπλίτη προς τα αριστερά. Μοιραία, λοιπόν, θα ξεκινούσε μια αντίδραση τύπου «ντόμινο», που ουσιαστικά θα αποσάθρωνε και θα διέλυε την φάλαγγα. Ο «ρίψασπις», δηλαδή, μπορούσε να προκαλέσει την καταστροφή και τον αποδεκατισμό ολόκληρου του στρατεύματος. Για αυτόν τον λόγο, η προστασία του δεξιού πλευρού κάθε οπλίτη από τον διπλανό συμπολεμιστή του εξασφάλιζε την απόλυτη συνοχή και το αδιάρρηκτο της παράταξης.

Συνεπώς, γίνεται καταφανές ότι το εκπαιδευτικό και το κοινωνικοπολιτικό σύστημα της αρχαίας Σπάρτης είχε απώτερο σκοπό την πλήρη ομοιογένεια των πολιτών – οπλιτών της, ενεργώντας στην μάχη με μια κοινή σκέψη, σαν ένα σώμα. Η υψηλοτάτου επιπέδου στρατιωτική εκπαίδευση, καθώς επίσης και ο γενικότερος τρόπος ζωής των Σπαρτιατών ήταν το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η «φονική μηχανή» που υπήρξε η σπαρτιατική φάλαγγα των οπλιτών. Πρόκειται για μια ολόκληρη κοσμοθεωρία, για μια αντίληψη ζωής που μετέτρεψε τους Σπαρτιάτες σε «χειροτέχνες του πολέμου και θεράποντες του Άρεως».

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 39 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.