Πέμπτη, 22 Ιανουαρίου 2015

Πνεύμα Αθανάτων [#98]

Πρωταγόρας

Το «δεύτερο αιρετικό πνεύμα της αρχαιότητας» και η εισαγωγή του ανθρωποκεντρισμού.

 

Ο Πρωταγόρας ήταν σημαντικός φιλόσοφος της αρχαιότητας και ιδρυτής της σοφιστικής κίνησης. Γεννήθηκε το 490 π.Χ. στα Άβδηρα της Θράκης και απεβίωσε το 420 π.Χ. Υπήρξε σύγχρονος του Δημόκριτου και ήταν κορυφαίος μεταξύ των σοφιστών. Χαρακτηριστικά, φέρεται ως το «δεύτερο αιρετικό πνεύμα της αρχαιότητας» μετά τον Δημόκριτο. Πολυμαθής και δεινός ρήτορας, δημιούργησε εχθρούς και φίλους, όπως αποδεικνύεται στον περίφημο διάλογο του Πλάτωνα «Πρωταγόρας». Περιηγήθηκε ως δάσκαλος σε πλήθος ελληνικών πόλεων, ενώ επισκέφτηκε πλείστες φορές την πόλη των Αθηνών, όπου συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Περικλή και άλλους επιφανείς Αθηναίους, όπως ήταν ο Ευριπίδης. Στην Αθήνα τιμήθηκε πολύ, και συγκεκριμένα ο Περικλής του είχε αναθέσει να γράψει τους νόμους για τους Θούριους, της αθηναϊκής αποικίας στην Κάτω Ιταλία, η οποία ιδρύθηκε το 444 π.Χ. στη θέση της Σύβαρης. Πηγές αναφέρουν ότι το αρχικό του επάγγελμα ήταν αχθοφόρος, τον οποίο ανακάλυψε ο Δημόκριτος, τον πήρε κοντά του, του ανέθεσε γραμματειακά καθήκοντα και τον έκανε μαθητή του.

Ακόμη, κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του επισκέφθηκε και πολλές πόλεις της Κάτω Ιταλίας, ως διδάσκαλος της ρητορικής. Ωστόσο, οι απόψεις του εξόργισαν τους Αθηναίους, με αποτέλεσμα να κατηγορηθεί από τον Πυθόδωρο, ο οποίος ήταν ο εκπρόσωπος της συντηρητικής Αθήνας εναντίον των σοφιστών και άνηκε στον κύκλο των ολιγαρχικών που υποκίνησαν το πραξικόπημα του 411 π.Χ., για αθεΐα και ασέβεια, με αποτέλεσμα να φυγαδευτεί νύχτα, ενώ τα βιβλία του συγκεντρώθηκαν και κάηκαν δημόσια στην αγορά. Τότε ακριβώς, στην προσπάθεια του να διαφύγει στη Σικελία ναυάγησε το πλοίο του και πνίγηκε, σε ηλικία περίπου εβδομήντα ετών. Στο σημείο αυτό επισημαίνεται ότι ο Σωκράτης δείχνει να αμφισβητεί αυτή την εκδοχή, καθώς στον «Μένωνα» του Πλάτωνα αναφέρεται ότι ο σοφιστής γνώρισε μεγάλες τιμές μέχρι τον θάνατο του.

Όσον αφορά τα στοιχεία που μας παραδίδονται για τον βίο του Πρωταγόρα, κύριες πηγές αποτελούν ο ομώνυμος πλατωνικός διάλογος, οι «Βίοι Φιλοσόφων» του Διογένη Λαέρτιου και το έργο του Σέξτου Εμπειρικού. Ο Διογένης Λαέρτιος παραθέτει ένα μακρύ κατάλογο των έργων του σοφιστή, όπου συνενώνει τίτλους διαφόρων τεχνικών συγγραμμάτων. Όπως μαρτυρούν οι τίτλοι των έργων του, από τα οποία σώθηκαν ελάχιστα αποσπάσματα, τα περισσότερα πραγματεύονταν ζητήματα πολιτικά και ηθικά. Υπήρξαν, όμως, και συγγράμματα για τη ρητορική και τη γραμματική, ενώ ασχολήθηκε παράλληλα με την παιδαγωγική και τα μαθηματικά. Το σημαντικότερο έργο του ήταν το «Περί Αλήθειας», ενώ άλλα συγγράμματα που συνέγραψε ήταν το «Περί Θεών», το «Αλήθεια ή Καταβάλλοντες», το «Περί την εν αρχή καταστάσεως» και το «Αντιλογίαι».

Σχετικά με την διδασκαλία του, πιθανολογείται πως ήταν ο πρώτος δάσκαλος που δίδασκε με ανταμοιβή, όντας ξακουστός για τα υψηλά του δίδακτρα. Οι μέθοδοι διδασκαλίας του φαίνεται πως ομοίαζαν με πρόδρομους των σημερινών διαλέξεων και είχαν περιεχόμενο την ανάλυση ποιημάτων, συζητήσεις για τα νοήματα αυτών, καθώς και για τη σωστή χρήση των λέξεων, ενώ συμπεριελάμβαναν και κανόνες ρητορικής. Όσον αφορά στους μαθητές του, ήταν φυσικό η πλειοψηφία αυτών να είναι οικονομικά ευκατάστατοι ή πλούσιοι Αθηναίοι, έχοντας κατά κύριο λόγο υψηλό κοινωνικό υπόβαθρο. Εστίαζε στην εκπαίδευση που παρείχε σε πρακτικά ζητήματα, αποδίδοντας μεγάλη αξία στη ρητορική δεινότητα και την ευγλωττία. Συγκεκριμένα, θεωρώντας πως για κάθε θέση μπορούν να διατυπωθούν επιχειρήματα υπέρ και κατά, προετοίμαζε τους μαθητές του ώστε να είναι σε θέση να υπερασπιστούν και να επικρίνουν, μέσω λογικών επιχειρημάτων, κάθε θέση που ήταν αμφιλεγόμενη.

Επίσης, μια από τις βασικές του πεποιθήσεις ήταν η διηνεκής ροή των όντων στο Σύμπαν. Πίστευε ότι ο άνθρωπος γνωρίζει πράγματα, όχι όπως είναι αυτά, αλλά όπως τα αντιλαμβάνεται και του εμφανίζονται μέσω των αισθήσεων του. Επίσης, θεωρούσε ότι δεν υπάρχουν αλήθειες που να ισχύουν, καθώς κάτι που σε κάποιον φαίνεται αληθινό, μπορεί σε έναν άλλο να φαίνεται ψευδές, με αποτέλεσμα να αποφαίνεται πως για κάθε πράγμα υπάρχουν δυο, αντίθετες εκδοχές. Σχετικά με την αρετή, την θεωρούσε απλώς σαν μια αγαθή έξι, η οποία προπαρασκευάζει καλύτερη ψυχική διάθεση, προτρέποντας τους ανθρώπους σε δράση.

Έτσι, με τον σοφιστή Πρωταγόρα εισήχθη το ρεύμα του «σχετικισμού» και του «υποκειμενισμού» στην φιλοσοφία, καθώς θεωρούσε ότι η γνώση δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά με τις αισθήσεις. Υποστήριζε πως η γνώση είναι προϊόν δύο παραγόντων, του πράγματος, δηλαδή αυτού που βρίσκεται έξω από εμάς, και των αισθητηρίων μας. O άνθρωπος γνωρίζει τα αντικείμενα του όχι όπως αυτά υπάρχουν, αλλά όπως ο ίδιος τα προσλαμβάνει μέσα του και αφού οι παραστάσεις του υποστούν μια καθαρά υποκειμενική επεξεργασία. Στο σημείο αυτό επισημαίνεται ότι με τον όρο «πράγματα», δεν εννοούσε μόνο τα αισθητά, αλλά κάθε κρίση που μπορεί να εκφέρει ένα υποκείμενο για οποιοδήποτε ζήτημα.

Επιπλέον, εισήγαγε την έννοια του «ανθρωποκεντρισμού», με την χαρακτηριστική ρήση του «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», φράση που σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέτρο της αλήθειας και της γνώσης, και για αυτό τον λόγο κάθε υποκειμενική άποψη έχει την αξία της. Παράλληλα, όπως προκύπτει και από τις θέσεις που

εξέφρασε στο έργο του «Περί Θεών», θεωρείται ο πρώτος αγνωστικιστής, σβήνοντας τον μύθο από την παράδοση της ελληνικής ζωής. Ειδικότερα, αντιμετώπισε με κριτικό πνεύμα την ύπαρξη του Θεού, υποστηρίζοντας ότι εμπόδιο για τη γνώση του είναι «η αδηλότητα των θεών και η βραχύτητα του ανθρωπίνου βίου», ρήση η οποία από πολλούς ερμηνευτές φαίνεται να εκφράζει έναν συγκαλυμμένο αθεϊσμό. Συμπερασματικά, λοιπόν, ο Πρωταγόρας φαίνεται ότι αρνείται να προσχωρήσει στην μεταφυσική σφαίρα και ουσιαστικά δεν θεολογεί, καθώς θεωρεί ότι η ανθρώπινη γνώση δεν μπορεί να συλλάβει πράγματα μη αισθητά. Έτσι, δεν απορρίπτει, αλλά και δεν αποδέχεται τη θεία ύπαρξη, γιατί αισθάνεται ότι δεν έχει τα μέσα να την προσεγγίσει. Στο σημείο αυτό αρκετοί υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα φαίνεται να είναι κατ’ αρχήν γνωσιολογικό και όχι θεολογικό, καθώς στο επιχείρημα του αυτό δεν κυριαρχεί η αμφισβήτηση της ύπαρξης των θεών, αλλά η αμφισβήτηση της γνώσης που εμείς οι άνθρωποι μπορούμε να έχουμε για αυτούς.

Σε άλλο έργο του, επίσης, παραθέτει τις απόψεις του για τη φύση και τη γένεση του κράτους μέσω ενός μύθου, δίνοντας μια θεωρία για τη γένεση του ανθρώπινου πολιτισμού, την απαρχή του οποίου θέτει κάτω από πρωτόγονες συνθήκες. Εκεί παρουσιάζεται η πεποίθηση του ότι κάθε άνθρωπος έχει μέσα του έμφυτο το αίσθημα της ηθικότητας και της δικαιοσύνης. Όσον αφορά, όμως, τυχόν εξαιρέσεις, δηλαδή ανθρώπους που δεν εντάσσονται σε ένα κοινωνικό σύστημα, η κοινότητα είναι υποχρεωμένη να τους παραμερίζει, σκοτώνοντας τους. Ωστόσο, η έμφυτη ικανότητα για πολιτικές αρετές δεν αρκεί από μόνη της, αλλά πρέπει να αναπτυχθεί με την παιδεία. Επιπλέον, σε ένα σημαντικό απόσπασμα παρατίθεται η άποψη ότι η μάθηση χρειάζεται τη φυσική ικανότητα και την άσκηση. O Πρωταγόρας, ωστόσο, δεν αντιτίθεται ριζοσπαστικά στην αρχαϊκή - κλασική πεποίθηση για τη μεγάλη αξία της φυσικής ικανότητας, απλώς προσθέτει και την παιδαγωγική επίδραση, ενώ στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο αντιμετωπίζει την τιμωρία ως παιδαγωγικό μέτρο.

Τέλος, όσον αφορά στους νόμους, ο σοφιστής Πρωταγόρας υποστήριζε ότι δεν υπάρχει απόλυτο καλό και απόλυτη δικαιοσύνη που να μπορούν να έχουν ισχύ οριστικού κανόνα για τις ηθικοπολιτικές πράξεις. Το μέτρο του δικαίου και του καλού δεν είναι, όπως στην περίπτωση της αλήθειας και των θεών, το μεμονωμένο άτομο, αλλά ολόκληρη η κοινότητα στην οποία αυτό ανήκει. Δίκαιο, επομένως, είναι ότι φαίνεται δίκαιο στην πόλη - κράτος ή στην πλειοψηφία της. Σε πολιτικό πλαίσιο, δηλαδή, δίκαιο είναι ότι ωφελεί την πόλη και αποσπά την ευρύτερη δυνατή συναίνεση των κυβερνωμένων.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Πνεύμα Αθανάτων [#97] Πνεύμα Αθανάτων [#100] »

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 87 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.