Πέμπτη, 25 Σεπτεμβρίου 2014

Πνεύμα Αθανάτων [#81]

Α’ Μέρος

 

Αριστοφάνης

Μεταμορφώνοντας την κωμική σκηνή των Αθηνών σε εστία μορφώσεως και ανυψώσεως του λαού.

 

Ο Αριστοφάνης υπήρξε ένας από τους διασημότερους και δημοφιλέστερους αρχαίους Έλληνες κωμικούς συγγραφείς. Μαζί με τον Εύπολη και τον Κρατίνο, συγκαταλέγεται ανάμεσα στους σημαντικότερους εκπροσώπους της αρχαίας αθηναϊκής κωμωδίας, γνωστή ως «Αρχαία ή Αττική Κωμωδία». Γεννήθηκε στην Αθήνα περί το 445 π.Χ., στον δήμο Κυδαθηναίων, και απεβίωσε περί το 385 π.Χ. Ήταν γιος του Φιλίππου και της Ζηνοδώρας και ανήκε στην Πανδιονίδα φυλή. Στα δώδεκα έτη του ολοκληρώνεται η κατασκευή του περίλαμπρου Παρθενώνα και στα δεκαεννέα του ξεσπά ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, ενώ προφταίνει την δόξα και τον θάνατο του Περικλή. Μεγάλωσε στην Αθήνα σε μια εποχή ειρήνης και άνθησης, τόσο για την πόλη, όσο και για τους κατοίκους της.

Πηγές αναφέρουν ότι ο πατέρας του, όταν μοιράστηκε το έδαφος της Αίγινας σε κληρούχους, έλαβε τον κλήρο του και μετέβη εκεί για να κατοικήσει το 430 π.Χ. Το γεγονός αυτό στάθηκε η αφορμή κάποιοι να θεωρήσουν ως τόπο γέννησης του Αριστοφάνη το νησί, υποστηρίζοντας ότι πιθανόν να ήρθε στην Αθήνα μετά τον θάνατο του πατέρα του, εξ ου και το προσωνύμιο «Αιγινήτης». Ακόμα, πληροφορίες αναφέρουν ότι ο διαβόητος δημαγωγός Κλέων, τον οποίο ο κωμικός είχε διακωμωδήσει επανειλημμένες φορές, το 427 π.Χ τον κατήγγειλε εγγράφως, λέγοντας πως ήταν ξένος και όχι Αθηναίος και ως εκ τούτου θα έπρεπε να πληρώνει ειδικό φόρο στην πολιτεία. Ωστόσο, ο Αριστοφάνης αποτίναξε πλήρως την κατηγορία, καθώς ήταν γνήσιος Αθηναίος πολίτης και άνηκε στην αριστοκρατική τάξη.

Ο αρχαίος κωμωδοποιός είχε εξαιρετική μόρφωση και παρακολουθούσε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την πολιτική και κοινωνική ζωή της Αθήνας. Διδάχτηκε Όμηρο και Ησίοδο, έμαθε για το έργο του Αισώπου, του Αρχίλοχου και του Αλκαίου, ενώ στα εννέα του έτη διδάχτηκε την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Φαίνεται ότι κατείχε βαθιά γνώση των τραγωδιών του Αισχύλου, τον οποίο θαύμαζε για την συντηρητικότητα του, και στον οποίο δίνει τα πρωτεία της τραγικής ποίησης, έπειτα από μια μεγάλη διαδικασία που λαμβάνει χώρα στον Άδη, στο έργο του «Βάτραχοι». Επίσης, ήταν άριστος γνώστης των «Ωδών» του Πίνδαρου και του Στησίχορου, αλλά εκείνος που επέδρασε σημαντικά στο ύφος και στη γλώσσα του κωμικού ήταν ο Ευριπίδης, παρόλο που αποτελούσε μόνιμο στόχο των σατιρικών του επιθέσεων. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που ο Κρατίνος έπλασε το ρήμα «ευριπιδαριστοφανίζειν», υποδεικνύοντας αυτή την προσκόλληση του Αριστοφάνη.

Ωστόσο, παρά την φήμη και την εξέχουσα κυριαρχία του στο αττικό θέατρο, η γνώση που υπάρχει σχετικά με τη ζωή του είναι ελάχιστη, με αποτέλεσμα στοιχεία για την βιογραφία του να αντλούνται συχνά από τις ίδιες τις κωμωδίες του. Ιστορικές πηγές τον φέρουν να ζει μια μοναχική ζωή, γεμάτη από πνευματικές ασχολίες. Ωστόσο, νυμφεύτηκε σε νεαρή ηλικία και απέκτησε τρία παιδιά, τον Φίλιππο, τον Νικόστρατο και τον Αραρότα. Ο τελευταίος εξ αυτών συνέχισε το έργο του πατέρα του, και τα τελευταία χρόνια της ζωής του δίδαξε τις κωμωδίες                                  του «Κώκαλον» και «Αιολοσίκωνα», αλλά και δικά του πρωτότυπα έργα.

Ο Αριστοφάνης υποστήριζε ως το ιδανικότερο πολίτευμα εκείνο του Αριστείδη και του Κίμωνα, ενώ σάρκαζε και διακωμωδούσε όλους τους σύγχρονους του δημαγωγούς, και ιδιαίτερα τον Κλέωνα, τον οποίο χαρακτήριζε ως «πολιτικόν τέρας». Οι Μαραθωνομάχοι αποτελούσαν το κοινωνικό του πρότυπο και αγωνιζόταν για να επαναφέρει στους συμπολίτες του την απλότητα και την ευσέβεια. Παράλληλα, συμβούλευε ως προς την κατεύθυνση της δημόσιας και οικιακής αγωγής, που ακόμα και οι Μαραθωνομάχοι είχαν παραμελήσει, καθώς κάποιοι εξ αυτών είχαν εξελιχθεί σε πανούργους σοφιστές. Έτσι, στις κωμωδίες του εστίαζε το ενδιαφέρον του στην αντίθεση της φρόνιμης και κόσμιας αγωγής, προς την καινούρια, ακόλαστη και απείθαρχη συμπεριφορά  των σοφιστών.

Ακόμη, λέγεται ότι συνέχεε τον Σωκράτη και τον Ευριπίδη με τους σοφιστές, για τους οποίους η απέχθεια του ήταν μεγάλη. Έτσι, θεωρώντας τις τραγωδίες τους σοφιστικές, δεν δίστασε ακόμα και να τους διακωμωδήσει, ασκώντας δριμύ κριτική. Ωστόσο, το εγχείρημα του αυτό, δηλαδή να διασύρει δυο μεγάλους άνδρες της εποχής, χαρακτηρίστηκε από κάποιους εντελώς αδικαιολόγητο. Επιπλέον, βλέποντας ότι ο δήμος είχε διαφθαρεί, είχε την τόλμη να εναντιωθεί ακόμη και σε εκείνον, σχολιάζοντας τον στις κωμωδίες του με καυστικό τρόπο. Η αγάπη και η εκτίμηση των Αθηναίων, όμως, τόσο για το πρόσωπο, όσο και για το ταλέντο του κωμικού ποιητή, ήταν τόσο μεγάλη  που το 405 π.Χ. τον έστεψαν με θαλλό από την Ιερή Ελαία, δηλαδή με ένα στεφάνι που θεωρούνταν ισότιμο με το χρυσό.

Όσον αφορά στο περιεχόμενο των έργων του, δεν περιοριζόταν σε γενικούς χαρακτήρες και ανθρώπινα ελαττώματα, καθώς θεματολογικά κυριαρχούσε η πολιτική, η οποία στην κωμωδία είχε εμφανιστεί για πρώτη φορά με τον Κρατίνο. Σατίριζε τα κοινωνικά και πολιτικά τεκταινόμενα και τα τρωτά προσώπων και γεγονότων, τα οποία τα παρουσίαζε επί σκηνής με ψευδώνυμο, με ένα τρόπο, όμως, απαράμιλλο και μοναδικό. Σατίριζε σκληρά τους πολιτικούς, ακόμη και τον Περικλή, τους στρατηγούς, όπως τον Λάμαχο, αλλά και τους ποιητές, όπως τον Ευριπίδη και τον Αισχύλο. Επίσης, στα έργα του εντοπίζεται συχνά πλήθος σκωμμάτων κατά των δημοκρατικών. Ακόμη, ο Αριστοφάνης συνήθιζε να αναφέρεται ονομαστικά σε πρόσωπα, κυρίως πολιτικών ανδρών, τα οποία διακωμωδούσε ως ένα τρόπο για να ασκήσει την κριτική του. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, αλλά και συγκινώντας το σφοδρό πάθος του Κρατίνου και τη χάρη του Ευπόλιδος, κατάφερε να κυριαρχήσει στην κωμική σκηνή των Αθηνών επί σαράντα συναπτά έτη (427 π.Χ – 388 π.Χ.), την οποία και μετέτρεψε σε μια αληθινή εστία μορφώσεως και ανυψώσεως του λαού. Συνολικά έλαβε δέκα μεγάλα, πρώτα βραβεία σε θεατρικούς διαγωνισμούς. Η πρώτη του νίκη σημειώνεται στα Διονύσια και ακολουθούν τέσσερις ακόμα στα Λήναια.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι ο Αριστοφάνης είναι ο μοναδικός του οποίου σώζονται ακέραια έργα. Κατά τον 5ο αιώνα συνέγραψε σαράντα έξι κωμωδίες, από τις οποίες διασώζονται μόνο έντεκα σε ακέραια μορφή, ενώ παραδίδονται 924 αποσπάσματα. Οι σημαντικότερες πηγές για τις διδασκαλίες των έργων του είναι οι επιγραφές με τους καταλόγους των νικητών σε δραματικούς αγώνες, οι αρχαίες υποθέσεις στα σωζόμενα έργα του, καθώς και διάφορες πληροφορίες που παραθέτουν αρχαίοι λεξικογράφοι. Από τα έργα του αποπνέεται, αναμφισβήτητα, η εξαιρετική του μόρφωση, η οποία ήταν γενική και ειδική, καθώς εκτός από την καθολική μόρφωση που παρείχε η Αθήνα του Περικλή στους νέους, γνώριζε άριστα τα έργα προηγούμενων ποιητών, επιδιώκοντας πάντα την τελειοποίηση του στην σκηνική τέχνη. Ως χαρακτήρας ήταν πνευματωδέστατος, ευφυολόγος, και καυτηρίαζε πρόσωπα και καταστάσεις με χιούμορ και περίσσεια τόλμη.

Οι διασωθείσες κωμωδίες του είναι οι«Αχαρνείς», «Ιππείς», «Νεφέλαι», «Σφήκες», «Ειρήνη», «Όρνιθες», «Λυσιστράτη», «Θεσμοφοριάζουσαι», «Πλούτος», «Βάτραχοι» και«Εκκλησιάζουσαι», ενώ αποσπασματικά σώζονται οι «Δαιταλείς», «Βαβυλώνιοι», «Γεωργοί», «Ολκάδες», «Προάγων», «Αμφιάραος», «Πλούτος α’», «Γηρυτάδης», «Κώκαλος» και «Αιολοσίκων β’». Ωστόσο, τα έργα του κωμωδοποιού ήταν γεμάτα αισχρολογίες, οι οποίες, όμως, για την εποχή δεν κρίνονταν απρεπείς. Ακόμη, συμπεριέλαβε τα πλέον ζωντανά και καθημερινά γλωσσικά στοιχεία, δίνοντας με αυτό τον τρόπο ύψος, λεπτότητα και ευλυγισία στην αττική διάλεκτο.

Ο Αριστοφάνης, λοιπόν, άφησε εποχή στην εξέλιξη της αρχαίας κωμωδίας, στην οποία δεν υπήρξε μόνο ο κύριος εκπρόσωπος της, αλλά και ο βασικός διαμορφωτής της. Βέβαια, είναι γεγονός ότι οι κωμωδίες του, όπως ακριβώς και οι τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, περιφέρουν ακόμη και σήμερα την αιώνια νεότητα τους στις θεατρικές σκηνές ολόκληρου του κόσμου, σημειώνοντας σημαντική επίδραση σε μεταγενέστερους συγγραφείς, και ιδιαίτερα σε Άγγλους σατιρικούς του 17ου και 18ου αιώνα.

 

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Πνεύμα Αθανάτων [#80] Πνεύμα Αθανάτων [#82] »

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 39 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.