Πέμπτη, 28 Νοεμβρίου 2013

Πνεύμα Αθανάτων [#38]

Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος

 

Ο μέγας επικριτής του θρησκευτικού ανθρωπομορφισμού.

 

Α’ Μέρος

Ο Ξενοφάνης ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος και ιδρυτής της Ελεατικής Σχολής. Το προσωνύμιο του «Κολοφώνιος» οφείλεται στον τόπο καταγωγής και γέννησης του, την Κολοφώνα. Στους «Βίους Φιλοσόφων» του Διογένη Λαέρτιου, αναφέρεται πως ήταν γιος του Δέξιου ή του Ορθομένη. Εκτιμάται ότι γεννήθηκε περί το 570 - 565 π.Χ., ενώ ο θάνατος του χρονολογείται γύρω στο 480 - 470 π.Χ. Όταν οι Πέρσες κατέκτησαν την Ιωνία το 546 π.Χ., εκπατρίσθηκε σε ηλικία 25 ετών και επί πολλά έτη περιερχόταν στις ελληνικές πόλεις ως ποιητής και ραψωδός, ώσπου τελικά εγκαταστάθηκε στην Ελέα, αποικία που ίδρυσαν στην Μεγάλη Ελλάδα οι πρόσφυγες της Ιωνίας. Πρωτύτερα, λέγεται ότι είχε βρεθεί στην Κατάνη της Σικελίας, όπου ασχολήθηκε με τον Όμηρο και τον Ησίοδο. Όντας εξαιρετικά φτωχός, έγραφε ιάμβους και ελεγείες, με­ταξύ των οποίων και εποποιίες, ενώ συνέγραψε έργα και συνέθεσε ποιήματα, εμπνεόμενος από την ίδρυση του Κολοφώνα και της Ελέας.

Το φιλοσοφικό του έργο κατεστράφη, ωστόσο γνώση σχετική με τις πεποιθήσεις του υπάρχει μόνο διαμέσου μερικών αποσπασμάτων του έργου του «Περί Φύσεως», ενός διδακτικού έπους όπως χαρακτηρίζεται. Επίσης, στοιχεία για τον Ξενοφάνη εντοπίζονται σε μαρτυρίες του Θεόφραστου, του Αριστοτέλη κ.α. Στην ουσία, η εικόνα του Ξενοφάνη προκύπτει μέσω εναπομεινάντων αποσπασμάτων, τα οποία τον παρουσιάζουν ως έναν ταξιδευτή ραψωδό που αμφισβήτησε και επέκρινε τις ποιητικές εικόνες των θεών, καθιερώνοντας μια νέα σύλληψη για τη θεία φύση. Ακόμη, ήταν σκεπτόμενος παρατηρητής της ανθρώπινης φύσεως και εισηγητής μιας ειδικής μορφής έρευνας, την οποία υιοθέτησαν οι Μιλήσιοι φιλόσοφοι και επιστήμονες της εποχής του. Ως ραψωδός, εξελίχθηκε σε κοινωνικό σύμβουλο των συμπολιτών του, τους οποίους παρότρυνε να σέβονται τη θεία φύση και να προστατεύουν την ευημερία της πόλης τους.

Ωστόσο, η μορφή και το έργο του μένουν χαραγμένα στην ιστορία, κυρίως λόγω της κριτικής που άσκησε στον αρχαίο θρησκευτικό ανθρωπομορφισμό και, κατά συνέπεια, για την ώθηση που έδωσε, μέσω της φιλοσοφικής του σκέψης, στο μονοθεϊσμό. Βάση των θεωριών του αποτελούσε η πεποίθηση ότι οι κόσμοι είναι άπειροι και πως ότι γεννιέται είναι φθαρτό, ενώ η ψυχή είναι πνεύμα. Μεταφέροντας την φιλοσοφία του από την Ανατολή στη Δύση, κατάφερε να προσδώσει σε αυτήν μια καθαρή θρησκευτική χροιά. Όντας τολμηρός ελεγκτής της πολυθεϊστικής θρησκείας των Ελλήνων, εναντιώθηκε σε αυτήν, καταφερόμενος δριμύτατα κατά των κοσμογονικών προλήψεων και των ηθικών αρχών της Ελληνικής Μυθολογίας. Η κύρια αιτία για την οποία αγανακτούσε και σάρκαζε την Μυθολογία ήταν ότι είχε πλάσει ένα πλήθος από θεούς με ανθρωπόμορφες ιδιότητες, με όλα τα πάθη και τα ελαττώματα των θνητών,  καθώς επίσης και για το λόγο ότι ο Θεός παρουσιαζόταν: «ένας και όλος όμμα, όλος ούς και νους, που άρχει άσκοπα με την ίδια του τη διάνοια». Ωστόσο, η μόνη αυτή θεότητα του Ξενοφάνη εναρμονιζόταν με το Σύμπαν, οπότε ο μονοθεϊσμός του ήταν, ταυτοχρόνως, και πανθεϊσμός. Ο Αριστοτέλης, πολύ χαρακτηριστικά, αποκαλούσε τον Ξενοφάνη «πρώτο οπαδό του Ενός».

Ασκούσε σκληρή κριτική στην ανθρώπινη μορφή που είχαν οι θεοί της εποχής του και στο ελάττωμα των ιερατείων να ταυτίζουν τους θεούς με τα ανθρώπινα μέτρα. Η φιλοσοφική του σκέψη δεν στηριζόταν σε καμιά υλιστική θεώρηση του κόσμου, αλλά στο γεγονός ότι η θεότητα δεν μπορούσε να έχει αυτές τις ιδιότητες που της προσέδιδαν και συγκεκριμένα με όλα εκείνα που σχετίζονταν με τις κατηγορίες και τις επικρίσεις μεταξύ των ανθρώπων: την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση. Η αμφισβήτηση του για τις απόψεις των ποιητών, στηριζόταν στο γεγονός ότι θεωρούσε πως η σκανδαλώδης συμπεριφορά των θεών είναι ασυμβίβαστη με την καλοσύνη ή την τελειότητα, που υποτίθεται ότι κατέχει οποιαδήποτε θεία ύπαρξη.

Ο Ξενοφάνης, σε κάποια γνωστά αποσπάσματα του έργου του, σχολιάζει τη γενική τάση των ανθρώπινων όντων να αντιλαμβάνονται τα θεία όντα με ανθρώπινη μορφή. Κατάφερε να υψώσει μια διαφορετική φωνή, άλλοτε επιτιθέμενος στη μαντεία και άλλοτε αρνούμενος τις θεϊκές ιδιότητες, έτσι όπως τις κατέγραφαν προγενέστεροι, αλλά και σύγχρονοι του. Ωστόσο, δεν έπαυε να διατηρεί τη δική του, μάλλον αφαιρετική και εξευγενισμένη, άποψη για τη φύση της θεότητας. Από τη γνώση που έχουμε, ήταν ο πρώτος Έλληνας φιλόσοφος που άφησε πίσω του μια σύνθετη και συστηματική αφήγηση για τη φύση του θείου στοιχείου. Η ξεκάθαρη, αλλά και προωθημένη για την εποχή θέση του, φαίνεται από την ακόλουθη πεποίθηση του: «Ένας θεός μέγιστος μεταξύ των θεών και των ανθρώπων. Καθόλου δεν μοιάζει με τους θνητούς στο σώμα ή τη σκέψη». Μια ιδέα κατ’ εξοχήν επαναστατική, που ανεβάζει τη θεότητα στην κορυφή της πνευματικής ανάτασης του ανθρώπου. Αν και τούτη η παρατήρηση αντιμετωπίζεται συχνά ως πρωτοποριακή έκφραση του μονοθεϊσμού, μάλλον ο φιλόσοφος επιδίωξε να δώσει έμφαση όχι στον ένα θεό, αλλά μάλλον στον «ένα», μέγιστο Θεό, άποψη που συναντάται και στην Ιλιάδα του Ομήρου.

Αυτός ο ένας θεός χαρακτηρίζεται μέγιστος ως προς την τιμή και τη δύναμη του. Το μεγαλείο της δύναμης, είναι αυτό που εξηγεί το χαρακτηρισμό του θείου ως διορατικού και συνειδητού σε όλα τα μέρη του (παντεπόπτης), δυνάμενου να τραντάξει όλη τη δημιουργία και μόνο με τη σκέψη του και ικανού να εκπληρώσει τα πάντα, παρόλο που ο ίδιος παραμένει ακίνητος.Ο Ξενοφάνης στερεί από τους θεούς την ανθρώπινη μορφή και ένδυση. Τους τοποθετεί σε μια απόμακρη θέση στον ουρανό και αφαιρεί από τα φυσικά φαινόμενα όλα τα απομεινάρια της θρησκευτικής ή πνευματικής σημασίας. Η απομυθοποίηση των φυσικών φαινομένων είναι το λογικό συμπλήρωμα στον λεπτομερή απολογισμό του για τη θεία φύση.Ορισμένοι μεταγενέστεροι συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Ξενοφάνης ταύτισε τον «ένα μέγιστο» θεό του, με ολόκληρο τον φυσικό κόσμο, ο οποίος αποκαλείται «όλον». Με αυτό τον τρόπο, οι παρατηρήσεις του Ξενοφάνη για τη φύση της θεότητας διαβιβάζονται καλύτερα ως έκφραση μιας παραδοσιακής ελληνικής ευσέβειας, η οποία αναζητά την τελειότητα και τον υψηλότερο σεβασμό για την θεϊκή οντότητα.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Πνεύμα Αθανάτων [#37] Πνεύμα Αθανάτων [#39] »

 

Αρχείο

Επισκέπτες Συνδεδεμένοι

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 44 επισκέπτες

Επικοινωνία

Φόρμα Επικοινωνίας

email: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.